Expansievat: het onopvallende vat dat je cv-ketel gezond houdt

Moet je je cv-ketel opvallend vaak bijvullen, of schiet de druk omhoog zodra de verwarming aanslaat? Dan is de kans groot dat het expansievat de boosdoener is. Dat ronde, meestal rode vat naast je ketel valt nooit op, tot het ermee ophoudt. Gelukkig is een expansievat geen raketwetenschap. Je ontdekt hier wat het doet, hoe je zelf checkt of het kapot is en wanneer je het beter aan een installateur overlaat.

Wat doet een expansievat eigenlijk?

Water zet uit als het warm wordt, ongeveer 3 procent. Dat klinkt weinig, maar in een gesloten cv-systeem met stijve metalen leidingen kan dat extra water nergens heen. Zonder buffer zou de druk bij elke warme douche of elke koude winteravond flink oplopen.

Daar komt het expansievat van je cv-ketel om de hoek kijken. Het vat bestaat uit twee helften met een rubber membraan ertussen. Aan de ene kant zit cv-water, aan de andere kant stikstof. Warmt het water op, dan duwt het tegen het membraan en drukt het gas een beetje samen. Koelt het water af, dan duwt het gas het water weer terug. Zo blijft de druk in je installatie mooi stabiel, meestal tussen de 1,5 en 2 bar.

Waar zit hij precies?

Meestal hangt het vat aan de muur naast of onder de cv-ketel, vaak op zolder of in een kast. Het zit bij voorkeur op de retourleiding, zo dicht mogelijk bij de ketel. Sommige combiketels hebben het vat ingebouwd. Zie je dus niets ronds aan de muur hangen, dan zit hij waarschijnlijk in de ketel zelf.

Expansievat kapot? Hier merk je het aan

Een expansievat gaat zelden van de ene op de andere dag kapot. Meestal sluipt het erin. Let op deze signalen:

• Je moet de ketel steeds vaker bijvullen, terwijl je nergens een lekkage ziet.
• De druk schiet ver omhoog (richting 3 bar) als de verwarming aan gaat en zakt flink als hij afkoelt.
• Het overstortventiel bij de ketel druppelt of loost water.
• Je ketel valt regelmatig in storing door een te lage waterdruk.
• Je hoort tikken of borrelen in de leidingen en de radiatoren worden minder goed warm.

De oorzaak is bijna altijd een lek membraan of een vat dat zijn voordruk kwijt is. Het gas ontsnapt dan langzaam, het vat loopt vol met water en de buffer is weg.

De tiktest: zo check je het zelf

Pak een schroevendraaier of een sleutel en tik zachtjes tegen de bovenkant en daarna tegen de onderkant van het vat. Een gezond vat klinkt aan de gaskant hol en hoger, en aan de waterkant doffer. Klinken beide kanten precies hetzelfde, en vooral dof? Dan staat het vat waarschijnlijk vol water en is het membraan stuk. Je kunt ook voelen: is het vat aan de bovenkant net zo warm als onderin, dan zit er water waar gas hoort.

Is een kapot expansievat gevaarlijk?

Nee, niet direct. Je cv-installatie heeft een overstortventiel dat water afvoert zodra de druk te hoog wordt, dus er ontploft niets. Toch wil je een kapot expansievat niet maanden laten zitten. Door de grote drukschommelingen slijten pakkingen, ventielen en de pomp sneller, en je ketel draait minder efficiënt. Bovendien is het geen pretje als je verwarming midden in een koude nacht in storing valt.

Hoe lang gaat een expansievat mee?

Reken gemiddeld op zo’n 7 tot 10 jaar. Dat is ongeveer de helft van de levensduur van een cv-ketel, dus de kans is groot dat je hem een keer vervangt voordat de ketel aan de beurt is. Een vat dat lang meegaat, heeft vaak een installatie die goed op druk wordt gehouden. Laat je ketel onderhouden? Vraag de monteur dan meteen om de voordruk van het vat te checken.

Ontluchten of oppompen: hoe zit dat?

Er wordt veel gezocht op ‘expansievat ontluchten’, maar een expansievat ontlucht je niet zoals een radiator. Wat je wel kunt doen, is de voordruk controleren. Onderop of bovenop zit een ventiel dat lijkt op dat van een autoband. Maak de installatie aan de kant van het vat drukloos (of laat het water aflopen) en meet de druk met een bandenspanningsmeter. Die moet ongeveer gelijk zijn aan de voordruk op het typeplaatje, vaak 0,5 of 1 bar. Te laag? Met een fietspomp met autoventiel pomp je hem weer op. Komt er water uit het ventiel, dan is het membraan lek en helpt oppompen niet meer.

Ook ‘expansievat bijvullen’ is een beetje een misverstand. Je vult de cv-installatie bij via de vulkraan, niet het vat zelf.

Welke maat en voordruk heb je nodig?

In de meeste woningen hangt een vat van 18 of 25 liter, met een voordruk van 0,5 of 1 bar. Welke je nodig hebt, hangt af van twee dingen: het vermogen van je ketel en de statische hoogte. Dat laatste is het hoogteverschil tussen de ketel en de hoogste radiator.

• Hangt je ketel op zolder en zitten alle radiatoren lager? Dan volstaat meestal een expansievat van 18 liter met 0,5 bar.
• Staat je ketel beneden of in de kelder en hangt er een radiator op zolder? Dan kom je eerder uit op 1 bar, en bij een krachtige ketel op 25 liter of meer.

Twijfel je, kijk dan op het typeplaatje van je huidige vat en neem precies hetzelfde. Bekende merken zijn Flamco, Reflex en Flexcon. Je koopt ze bij de bouwmarkt of bij een installatiewinkel, inclusief beugel en koppeling (vaak een aansluiting van 3/4 inch).

Zelf het expansievat vervangen in 7 stappen

Ben je een beetje handig met een waterpomptang? Dan kun je een los gemonteerd expansievat prima zelf vervangen. Plan het wel op een moment dat je even zonder verwarming kunt.

1. Zet de ketel uit, haal de stekker eruit en laat het systeem afkoelen.
2. Draai het afsluitkraantje onder het vat dicht, als dat er zit. Zit er geen kraantje? Laat de installatie dan zakken tot 0 bar via een aftapkraan.
3. Houd een emmer en een handdoek klaar en draai het oude vat los van de koppeling.
4. Controleer de voordruk van het nieuwe vat met een bandenspanningsmeter en stel hem af op wat jouw installatie nodig heeft.
5. Monteer het nieuwe vat met een nieuwe pakking of wat teflontape en hang het stevig in de beugel.
6. Open het kraantje en vul de installatie bij tot 1,5 à 2 bar.
7. Zet de ketel aan, ontlucht de radiatoren en vul daarna zo nodig nog wat bij.

Merk je daarna dat je wel verwarming hebt, maar het warme water raar doet? Dan ligt het niet aan het vat. Kijk dan eens naar de tips bij geen warm water, wel verwarming.

Wanneer laat je het aan de installateur over?

Zit het expansievat in de ketel zelf, dan moet de mantel eraf en werk je dicht bij de gasvoerende delen. Dat is werk voor een erkend installateur. Hetzelfde geldt als je druk na het vervangen blijft zakken (dan is er waarschijnlijk ergens een lek), als het overstortventiel blijft lekken of als je gas ruikt. Ruik je gas of gaat je koolmonoxidemelder af? Zet dan alles uit, open ramen en deuren en bel direct je installateur of het storingsnummer.

Wat kost een nieuw expansievat?

Het vat zelf is gelukkig niet duur. Een expansievat van 18 liter kost zo’n 30 tot 50 euro, voor 25 liter betaal je 45 tot 70 euro en een groot vat van 35 tot 50 liter kost 70 tot 140 euro. Laat je hem vervangen, dan komen daar voorrijkosten en arbeid bij. Al met al ben je dan meestal tussen de 150 en 300 euro kwijt. Combineer het daarom met de jaarlijkse onderhoudsbeurt, dat scheelt een extra rit.

En het expansievat van een warmtepomp of auto?

Een warmtepomp met een eigen cv-circuit heeft ook een expansievat, vaak wat groter omdat er meer water in het systeem zit. De werking is precies hetzelfde. Het expansievat van een auto is wel iets anders: dat is het reservoir voor de koelvloeistof van de motor. Handig om te weten als je op ‘expansievat koelvloeistof’ zoekt en hier uitkomt.

Snelle vragen over je cv-druk

Hoe vaak moet je een cv-ketel bijvullen?

Een keer of twee per jaar is normaal, bijvoorbeeld na het ontluchten van de radiatoren. Moet je elke week bijvullen, dan is er iets mis, en vaak is dat het expansievat of een lek.

Heeft de luchtvochtigheid er iets mee te maken?

Niet met het vat zelf, maar wel met hoe behaaglijk je huis voelt als de verwarming hard draait. Met een goede luchtvochtigheid in huis voelt een kamer van 19 graden al snel net zo knus als een van 20.

Kan ik mijn radiatoren meteen opknappen?

Als je toch bezig bent met de verwarming: na het vervangen en ontluchten is een mooi moment om ook je radiator te verven. Doe dat wel met de verwarming uit, en dan heb je straks een systeem dat technisch én qua uiterlijk weer helemaal klopt.